Η λέξη μιτάτο στα λατινικά σήμαινε στρατιωτικό κατάλυμα. Σήμερα σημαίνει το κατάλυμα του βοσκού και πρόκειται για μικρά καταφύγια φτιαγμένα από πέτρα στα οποία ξεκουράζονται οι κτηνοτρόφοι του Ψηλορείτη.

Μιτάτα συναντάμε στο νησί της Κρήτης σε όλα τα ορεινά χωριά των νομών Χανίων και Ρεθύμνου, ιδιαίτερα στα χωριά του Ψηλορείτη.

Τα μιτάτα είναι κυκλικά και αποτελούνται από το τζάκι-χώρο τυροκόμησης, τον ανηφορά και τις θυρίδες που είναι μικρά ντουλαπάκια ενσωματωμένα στους τοίχους. Εκεί τοποθετούσαν εργαλεία, όπλα, τροφή κ.ά.  Στο εξωτερικό μέρος υπάρχει μια μεγάλη πλατιά πέτρα που αντικαθιστά το τραπέζι και επίσης πέτρες υπάρχουν αντί για καρέκλες. Γύρω από το μιτάτο υπάρχει η μάντρα στην οποία βάζουν οι βοσκοί τα πρόβατα.

Το σύμπλεγμα του μιτάτου ολοκληρώνεται με το τυροκέλι ή αλλιώς κούμο το οποίο έχει την κατάλληλη θερμοκρασία για να τοποθετηθεί και να ωριμάσει το τυρί.

Ο λόγος που τα μιτάτα κατασκευάστηκαν σε σκληρές βουνοπλαγιές ήταν για να αντέξουν σε δύσκολες καιρικές συνθήκες και παρόλο που έχουν περάσει περίπου 300 χρόνια από την κατασκευή τους, διατηρούνται μέχρι σήμερα, καθώς το  μόνο υλικό που χρησιμοποιούσαν ήταν η πέτρα.

Πλάκες ακανόνιστου σχήματος τοποθετημένες η μια πάνω στην άλλη, στο πάνω μέρος του μιτάτου, στοχεύουν με κλίση προς τα έξω για να κυλάει το νερό της βροχής.

Πληγωμένα από το χρόνο, στέκουν όμως αγέρωχα στις βουνοκορφές του Ψηλορείτη και σε άγρια όρη…

Ελένη Δ. Μπουχαλάκη