ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ
Η μονή βρίσκεται στα ανατολικά/νοτιοανατολικά του χωριού Νεστάνη, σε υψόμετρο 980 μ., επάνω στο βουνό Γουλάς (1.160 μ.), το οποίο έχει ημικωνικό σχήμα, καθώς οι πλαγιές του στενεύουν απότομα προς την κορυφή. Απέχει περί τα 15 χλμ. από την Τρίπολη. Το μοναστήρι της Γοργοεπηκόου επιβάλλεται στο φυσικό τοπίο της περιοχής. Πανύψηλες οροσειρές πλαισιώνουν την περιοχή της Νεστάνης – Κτενιάς , Αρτεμίσιο, Λύρκειο- στα ανατολικά, το Μαίναλο στα δυτικά και ανάμεσα τους η έκταση της αρχαίας Μαντινείας. «Μαντινέη ερατεινή» αποκαλεί την Μαντινεία ο Όμηρος.
Η κώμη της Νεστάνης βρίσκεται χαμηλά σε επίπεδο μέρος στην κατωφέρεια του πρανούς, ενώ ο δρόμος προς το μοναστήρι είναι ανηφορικός. Ο επισκέπτης εισέρχεται στη μονή από δύο εισόδους: Στα δυτικά ανεβαίνοντας υπάρχει επιβλητική νεότερη πέτρινη σκάλα, η οποία καταλήγει στην τοξωτή θύρα των αποθηκών και των σταύλων. Η δεύτερη είσοδος βρίσκεται στα νότια του μοναστηριού. Ο χώρος περιμετρικά του ορθογώνιου κτιριακού συγκροτήματος είναι ελεύθερος. Τα κτίσματα, αν και έχουν υποστεί μεταβολές και διαρρυθμίσεις, παραμένουν διώροφα. Οι άνω όροφοι, ως επί το πλείστον, χρησιμοποιούνται ως κελιά ή ξενώνες και τα ισόγεια με τα χαγιάτια τους ως αποθήκες.
Ο στρατηγικής σημασίας χώρος του Γουλά είχε φιλοξενήσει κτίσματα, ασκητήρια και εκκλησίδια διάσπαρτα μέσα στις σπηλαιώδεις πτυχές του. Στα ανατολικά της μονής, στους πρόποδες του Γουλά, οι Βυζαντινοί έκτισαν ένα ναό προς τιμήν της Αναλήψεως του Χριστού. Βρίσκεται εντός του φυσικού σπηλαίου και είναι πλέον ερειπωμένος. Έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα κτισμάτων και οχυρώσεως στον αυχένα του απότομου όρους, ένδειξη προϋπάρχοντος οικισμού.
Ο ναός της Αναλήψεως του Γουλά εισχωρεί στο σπήλαιο και έχει προέκταση προς τα δυτικά. Η προσπέλαση είναι πολύ δύσκολη. Σήμερα σώζεται η ανατολική ημικυκλική κόγχη και η αρχή του νότιου τοίχου, ενώ η βόρεια πλευρά είχε λαξευτεί στο φυσικό βράχο, ο οποίος και παρείχε σπηλαιώδη επικάλυψη του ναού. Για να στηριχθεί η προς τα δυτικά επέκταση είχε κατασκευασθεί αναλημματικός τοίχος, επί του οποίου διακρίνονται ξυλόδεσμοι από κέδρο. Ο ναός ήταν κατάγραφος με τοιχογραφίες εκ των οποίων σώζονται κάποια ακέραια τμήματα.
ΟΝΟΜΑΣΙΑ
Η σημερινή Νεστάνη είναι ένα μεγαλοχώρι της επαρχίας της Μαντινείας και πήρε το όνομα της αρχαίας Νεστάνης μόλις το 1927. Ως τότε λεγόταν Τσιπιανά από το βυζαντινό τοπωνύμιο, όπως ονομαζόταν και το ομώνυμο κάστρο, το κτισμένο πάνω στο Γουλά.
Στο πρανές απόκρημνου και αγέρωχου βράχου, ο οποίος δεσπόζει των γύρω παραφυάδων του Μαινάλου που κλείουν το περίφημο «αργόν πεδίον», υψώνεται το ιστορικό μοναστήρι της Παναγίας της Γοργοεπηκόου.
Η προσωνυμία Γοργοεπήκοος προέρχεται από την πίστη των χριστιανών ότι η Παναγία εισακούει γοργά (αμέσως) τις προσευχές των πιστών. Η ετέρα προσωνυμία της Παναγίας των «Τσιπιανών ή Τσιπιανίτισσας» είναι τοπωνυμική και προέρχεται από την ονομασία του τόπου όπου βρίσκεται, τα Τσηπιανά ή Κηπιανά. Υποστηρίζεται από τους Ντ. Αντωνακάτου – Τ. Μαύρο ότι τα Κοπιάνε υπήρξαν βυζαντινός οικισμός, ο οποίος αναπτύχθηκε κάτω και πέριξ του εκεί κάστρου, το οποίο και διατηρήθηκε μέχρι την εποχή της Τουρκοκρατίας. Από τα Κοπιάνε και λόγω τσιτακισμού ή παραφθοράς της λέξης προήλθε η λέξη «Τσαπιών». Ο Fougeres το ετυμολογεί από την αλβανική λέξη Tsip=τσίπουρο, ο Ρηγόπουλος πάλι από το αλβανικό Tsep=κέρατο, αιχμηρό. Το κάστρο Κηπιανά αναφέρεται στο Αραγωνικό Χρονικό του Μορέως (1393). Αναφέρεται αργότερα το 1467 σαν ερειπωμένο «R.ZIPIANA» στον πίνακα των κάστρων του Μοριά, από τον Stephano Magno.
ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Αρχικά ανδρικό το μοναστήρι πέρασε όλες τις φάσεις: ακμή, μεγάλος αριθμός μοναχών, κάμψη, αραίωση μοναχών, καταστροφές από Ενετούς, Τούρκους, Αλβανούς, προσφορά στο Γένος, λειτουργία «κρυφού σχολείου», προστασία των χριστιανών σε περιόδους δύσκολες.
Η μονή γιορτάζει την Κοιμήση της Θεοτόκου στις 15 Αυγούστου με συρροή προσκυνητών. Η κωμόπολη της Νεστάνης γιορτάζει την ημέρα του αγίου Γεωργίου επάνω στην κορυφή του Γουλά και η συγκέντρωση του λαού περιέχει στοιχεία παραδοσιακών τελετών παγανιστικού τύπου. Χοροί, τραγούδια, νέοι με ειδικές στολές σε ένα πρωτότυπο πανηγύρι, συντηρούν τον απόηχο της υποδοχής της άνοιξης με τη βλάστηση και την ανανέωση της γης με τα μηνύματα της καρποφορίας. Στην επιστροφή από το Γουλά, το συγκεντρωμένο πλήθος διέρχεται από το μοναστήρι.
Υπάρχει μια ακόμη γραπτή μαρτυρία του σεβασμού των χριστιανών προς τη Γοργοεπήκοο. Μια γυναίκα που ήταν νέα, η Ξένη, αναζήτησε «ξενία», στον οίκο της «Κυρίας Γοργοεπήκοης». Και βρήκε το 1749 την ανάπαυσή της στη μονή. Το γεγονός έχει αποτυπωθεί σε μαρμάρινη πλάκα.
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
Το καθολικό της Κοίμησης των Τσιπιανών παρουσιάζει ιδιότυπη μορφή τρίκλιτης θολοσκεπούς βασιλικής που μπορεί να καταταχθεί στον τύπο των λεγόμενων ανατολιζουσών βασιλικών. Ο ναός στο εσωτερικό έχει ένα ζεύγος κιόνων, οι κόγχες του ιερού βήματος, της πρόθεσης και του διακονικού βρίσκονται προς τον ευρισκόμενο στα ανατολικά βράχο και η στέγαση των πλαγίων κλιτών γίνεται με τεταρτοκυλινδρικούς θόλους. Παρόμοια διάταξη των κογχών συναντάμε στο ναό της Κοιμήσεως του Μουχλίου, ενώ ομοιότητα παρουσιάζει το καθολικό της Γοργοεπηκόου με το ερειπωμένο εκκλησάκι της Παναγίας στη θέση Γουδί μετά τη μετατροπή που έλαβε τον 17ο αιώνα.
Το κεντρικό κλίτος έχει πλάτος 2,07 μ. και τα εκατέρωθεν κλίτη 1 μ. Στην αψίδα του ιερού υπάρχει μικρή κόγχη λαξευμένη μέσα στον βράχο, η οποία μιμείται τη θέση και τη μορφή του φωτιστικού ανοίγματος. Η θύρα εισόδου του ναού βρίσκεται στη δυτική πλευρά και επικοινωνεί εξωτερικά με το νεότερο νάρθηκα.
Στο δάπεδο της νοτιοδυτικής γωνίας του ναού βρίσκεται οπή κεκαλυμμένη (καταπακτή), η οποία επικοινωνεί κάθετα με κρύπτη εσωτερικών διαστάσεων 2,30 × 5,44 μ. καλυπτόμενη από ημικυλινδρικό θόλο. Ο προορισμός της κρύπτης είναι άγνωστος, ωστόσο διασώζεται παράδοση σύμφωνα με την οποία αποτελούσε χώρο περιορισμού ψυχοπαθών για θεραπεία.
Με δύο θύρες, μία σε κάθε πλευρά, γίνεται η επικοινωνία με τα δύο προσκολλημένα παρεκκλήσια: αριστερά ακανόνιστος τραπεζοειδής χώρος καλύπτεται από ημικυλινδρικό θόλο και τιμάται το όνομα των Τριών Ιεραρχών. Δεξιά ο ναός επικοινωνεί με το παρεκκλήσιο του Αγίου Χαραλάμπους, ορθογώνιο χώρο εσωτερικών διαστάσεων 3,09 × 4,45 μ. που καλύπτεται με ημικυλινδρικό θόλο. Στην ανατολική πλευρά του παρεκκλησίου υπάρχει πεζούλι, το οποίο διατρέχει όλο το πλάτος του ναού και έχει ύψος 0,76 μ. Σε ύψος 0,27 μ. από την ανώτερη στάθμη του πεζουλιού υπάρχει άνοιγμα, το οποίο οδηγεί σε κρύπτη, η οποία επικοινωνεί με άλλη που βρίσκεται πάνω από το παρεκκλήσι και καλύπτεται με ημικυλινδρικό θόλο. Οι δύο κρύπτες κατασκευάστηκαν και χρησιμοποιήθηκαν κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας για αποθήκευση αγαθών και απόκρυψη προσώπων. Τα δύο παρεκκλήσια και ο νάρθηκας στη δυτική πλευρά έχουν αλλοιώσει την αρχική μορφή του ναού.
