Τα Σταυράκια είναι χωριό και πρώην κοινότητα της επαρχίας Μαλεβιζίου με 913 κατοίκους (το 2011) και αποτελεί Δημοτικό διαμέρισμα στον ομώνυμο Δήμο του νομού Ηρακλείου. Απέχει 13 χιλιόμετρα νοτίως του πολεοδομικού συγκροτήματος Ηρακλείου Κρήτης και 6 χιλιόμετρα από το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ηρακλείου. Βρίσκεται πάνω σε γήλοφο με αμπέλια και ελιές, σε υψόμετρο 240 μ. Η θέση του εξασφαλίζει την θέα προς τα γύρω χωριά, τα νότια προάστια της πόλης του Ηρακλείου και τη θάλασσα του κόλπου Ηρακλείου. Η οικονομία του χωριού βασίζεται στην παραγωγή σουλτανίνας, κρασιού και ελαιολάδου. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί και ιδιωτικές επιχειρήσεις.
Στο χωριό δραστηριοποιείται Αγροτικός Συνεταιρισμός και λειτουργεί τριθέσιο Δημοτικό Σχολείο και νηπιαγωγείο. Ιεροί ναοί μέσα στο χωριό είναι του Αγίου Γεωργίου (πολιούχος), της Παναγίας-Ζωοδόχου Πηγής, του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Σπυρίδωνα και ο πιο πρόσφατος και μεγαλύτερος ναός της Ανάστασης του Σωτήρος. Υπάρχουν επίσης δύο εξωκλήσια, του Αγίου Ιωάννη και του Αγίου Παντελεήμονα. Το χωριό πανηγυρίζει την ημέρα εορτής του Αγίου Γεωργίου και γίνεται παραδοσιακό πανηγύρι από τον Πολιτιστικό Σύλλογο του χωριού στη γιορτή του Αγίου Παντελεήμονα.
Ιστορικά στοιχεία
Ο οικισμός Σταυρακίων αναφέρεται για πρώτη φορά με την ονομασία casale Stavrachi (χωριό Σταυράκι στον ενικό) σε έγγραφο του 1248 του Κατάστιχου Εκκλησιών και Μοναστηρίων του Κοινού. Σ’ αυτό το έγγραφο αναφέτεται ότι η Αρχιεπισκοπή διέθετε στο casale Stavrachi (χωριό Σταυράκι) ένα αμπέλι ερημωμένο, την θέση του οποίου οι Αρχές αγνοούν. Επίσης στο ίδιο έγγραφο αναφέρεται ότι στο ίδιο χωριό (στο casale Stavrachi) «υπάρχει μια παλιά ερειπωμένη εκκλησία του Αγίου Προκοπίου, από την οποία μόνο τα θεμέλια φαίνονταν». Είναι όμως βέβαιο ότι ο οικισμός προϋπήρχε από τη δεύτερη βυζαντινή περίοδο και ίσως από την εποχή της Αραβοκρατίας στην Κρήτη (826 – 961). Το χωριό αναφέρεται και σε συμβόλαια του συμβολαιογράφου του Χάνδακα Benvenuto de Brixano το 1301 με την ονομασία Stavrachi. Αναφέρεται επίσης στο Catasticum ecclesiarum et monasteriorum comunis του 1320 ως χωριό μεταξύ των οικισμών της Paracandia, δηλαδή στην περιοχή κοντά στο Χάνδακα, που ήταν ιδιοκτησία του βενετικού δημοσίου.
Περίοδος Ενετοκρατίας (1211-1669)
Σε έγγραφο του 1393 του Δουκικού Αρχείου, ο οικισμός αυτός αναφέρεται ως Κάτω Σταυράκι – Cato Stavrachi πράγμα που δηλώνει, κατ’ αντιδιαστολή, ότι από τότε, δηλαδή πριν το 1400, υπήρχε και άλλος οικισμός εκεί πλησίον του πρώτου που ονομαζόταν Απάνω Σταυράκι – Apano Stavrachi. Τα έτη 1577/1578 συντάχτηκε από τον βενετοκρητικό ευγενή και λόγιο Francesco Barozzi ο πρώτος – χρονολογικά – ολοκληρωμένος κατάλογος των οικισμών της Κρήτης που διασώθηκε. Στον κατάλογο αυτό αναφέρονται 1066 οικισμοί της Κρήτης μεταξύ των οποίων και οι δύο οικισμοί Σταυρακίων, τα Σταυράκια Απάνω (Stavrachia Apano) και τα Σταυράκια Κάτω (Stavrachia Cato), που υπάγονται στη περιοχή Κασταλανίας (επαρχίας) Μαλεβιζίου του ευρύτερου διαμερίσματος του Χάνδακα. Η Κασταλανία Μαλεβιζίου είχε τότε συνολικά 36 οικισμούς.
Ωμοίως στην απογραφή του Πέτρου Καστροφύλακα (P. Castrofilaca) το 1583 αναφέρονται δύο οικισμοί. Πρόκειται για τα Stavrachia Catto με 258 κατοίκους και Stavrachia Apano με 76 κατοίκους. Tα Σταυράκια Απάνω (Stavrachia Apano) είχαν 24 άνδρες για εργασία, 32 γυναίκες, 20 παιδιά και κανένα γέρο, σύνολο 76 κατοίκους. Τα Σταυράκια Κάτω (Stavrachia Cato) είχαν 83 άνδρες για εργασία, 113 γυναίκες, 61 παιδιά και 1 γέρο, σύνολο 258 κατοίκους. Σημειώνεται ότι ως γέροι θεωρούνταν τότε όσοι ήταν άνω των 60 ετών και άνδρες για εργασία όσοι ήταν από 14 έως 60 ετών. Το 1583 τα Σταυράκια (Επάνω και Κάτω) είχαν συνολικά 334 κατοίκους, από τους οποίους υπήρχε μόνο ένας γέρος άνω των 60 ετών. Από αυτό γίνονται αντιληπτές οι συνθήκες ζωής και η θνησιμότητα που είχαν οι κάτοικοι Σταυρακίων αυτήν την εποχή. Το έτος 1630 ο μηχανικός δημοσίων έργων Francesco Basilicata έκανε μια σοβαρή εργασία για τους οικισμούς της Κρήτης. Στην εργασία του αυτή αναφέρει ότι η πόλη του Χάνδακα είχε στη δικαιοδοσία της 8 Καστέλια (Επαρχίες). Μεταξύ αυτών ήταν το Καστέλι Μαλεβιζίου που περιλάμβανε 34 οικισμούς. Στους οικισμούς Μαλεβιζίου υπαγόταν οι δύο οικισμοί Σταυρακίων, τα Stavrachiα Apano και τα Stavrachia Cato. Η τελευταία απογραφή των Ενετών έγινε το 1644 στην οποία αναφέρονται τα Σταυράκια ότι ανήκουν στη περιφέρεια του Ηρακλείου, η οποία είχε 469 χωριά. Την ύπαρξη των δύο οικισμών καταγράφει και ο Andrea Cornaro (1594 -1615). Οι δύο οικισμοί ενώθηκαν μεταγενέστερα και αποτέλεσαν έναν ενιαίο οικισμό με την ονομασία Σταυράκια.
Πρώτη περίοδος Τουρκοκρατίας (1669-1821)
Τα Σταυράκια που βρίσκονται στην περιοχή γύρω από τον Χάνδακα (paracandia) κατελήφθησαν από τους Τούρκους το 1648 με την έναρξη της πολιορκίας του Χάνδακα, η οποία διήρκησε 22 έτη (1648-1669). Στις τουρκικές πηγές του έτους 1671 το χωριό καταγράφεται με την ονομασία Istavraki. Από την απογραφή του πληθυσμού της Ανατολικής Κρήτης που έγινε από τους Τούρκους το έτος 1082 κατά το Μουσουλμανικό ημερολόγιο, δηλαδή το έτος 1671, μόλις δύο χρόνια μετά την κατάκτηση της Κρήτης από τους Τούρκους, τα Σταυράκια εξακολουθούν να αναφέρονται ότι βρίσκονται στην Επαρχία Μαλεβιζίου, Διοίκησης Χάνδακα, και να έχουν πληθυσμό πλουσίους 41, μεσαίας τάξης 13 και πτωχούς 12, σύνολο 66. Στην απογραφή αυτή για τις περιοχές της Ανατολικής Κρήτης εξαιρέθηκαν και δεν προσμετρήθηκαν οι ανήλικοι, οι γέροντες, οι ανάπηροι και οι κληρικοί. Για την αξιολόγηση αυτής της απογραφής θα πρέπει να σημειωθεί ότι έγινε όχι για να καταγραφεί ο πραγματικός πληθυσμός των κατοίκων των οικισμών, αλλά για να επιβληθεί σ’ αυτόν ο κεφαλικός φόρος. Επίσης προκύπτει ότι ο πληθυσμός των Σταυρακίων μειώθηκε κατά πολύ από την τελευταία απογραφή του Καστροφύλακα το 1583. Και αυτό διότι οι κάτοικοι των Σταυρακίων, όπως και άλλων χωριών της paracandia, αναγκαζόταν να αναλαμβάνουν τη διατροφή του τούρκικου στρατού και τη μεταφορά των πολεμικών υλικών και εφοδίων του καθόλη την περίοδο της πολιορκίας του Χάνδακα. Η εργασία αυτή ήταν υποχρεωτική για όλους. Γι’ αυτό, όσοι δεν είχαν σημαντική περιουσία και σπίτια στο χωριό, το εγκατέλειψαν και πήγαν σε άλλα πιο μακρινά και ασφαλή μέρη για να ζήσουν. Ωστόσο τα Σταυράκια παρουσιάζονται να έχουν τον έκτο μεγαλύτερο πληθυσμό από τα 28 χωριά της επαρχίας Μαλεβιζίου την εποχή εκείνη, μετά τον Κρουσώνα, την Τύλισο, την Πυργού την Αυγενική και τον Άγιο Μύρωνα.
Τα Σταυράκια κατά τη πρώτη περίοδο της Τουρκοκρατίας φαίνεται ότι κατοικούνταν από Χριστιανούς και μουσουλμάνους. Ο αριθμός όμως των μουσουλμάνων πρέπει να ήταν πολύ μικρός σε σχέση με τους χριστιανούς. Οι μουσουλμάνοι δεν φαίνεται να είχαν ποτέ ιδιαίτερη δύναμη, ούτε να ανέπτυξαν αξιόλογη δραστηριότητα στο χωριό. Γι’ αυτό οι Τούρκοι δεν άφησαν στο χωριό κανένα ίχνος από το πέρασμά τους, παρά μόνο λίγα τοπωνύμια σε αγροτικές περιοχές. Δεν φαίνεται ακόμη να είχαν στο χωριό τζαμί ή άλλο χώρο λατρείας. Το μόνο που πληροφορούμαστε από ένα συμβόλαιο του έτους 1922 του συμβολαιογράφου Μιχαήλ Γαλενιανού είναι ότι στη θέση «Κουτρούλη» Σταυρακίων υπήρχε το τέως Οθωμανικό νεκροταφείο. Τα ίχνη του νεκροταφείου αυτού έχουν εξαφανιστεί τώρα και εκατό τουλάχιστο χρόνια.
Την περίοδο αυτή και συγκεκριμένα το έτος 1717 τα Σταυράκια υπέστησαν επίσης μεγάλες καταστροφές από σεισμό, ενώ την επόμενη χρονιά, το έτος 1718, ο πληθυσμός του χωριού αποδεκατίστηκε από τη τρομερή επιδημία της πανούκλας που έπληξε όλη τη Κρήτη. Ο οικισμός είχε όμως και τότε τις εκκλησίες του και τους ορθόδοξους ιερείς του. Οι ιερείς μάλιστα εκπροσωπούσαν τους κατοίκους στις Αρχές. Έτσι σε έγγραφο του 1731 αναφέρεται ότι ο παπά Γεώργης, ιερέας του χωριού Σταυρακίων, αντιπροσωπεύει τους κατοίκους του χωριού του για την ανανέωση του Γραμματικού της Πόρτας ιατρού Στεφανή και για την εκλογή του αντιπροσώπου των ραγιάδων. Ενώ σε έγγραφο του 1749 αναφέρεται ότι ένας άλλος με το ίδιο όνομα παπά Γεώργης, αλλά με διαφορετικό πατρώνυμο, μαζί με το δάσκαλο Νικολάκη Μαυράκη αντιπροσωπεύουν πάλι τους κατοίκους του χωριού για τον καθορισμό της αμοιβής του επόμενου Γραμματικού ιατρού Αντωνίου. Την εποχή αυτή πρέπει να υπήρχαν στο χωριό οι εκκλησίες του Αγίου Γεωργίου, της Παναγίας και του Αγίου Νικολάου. Εντύπωση προκαλεί η παρουσία του δασκάλου Νικολάκη Μαυράκη στο χωριό το 1749, και αυτό διότι είναι γνωστό την εποχή αυτή, όπως και την υπόλοιπη περίοδο της Τουρκοκρατίας, δεν υπήρχε στα Σταυράκια σχολείο. Ίσως τότε κάποιοι κάτοικοι να μάθαιναν γράμματα, παρά την έλλειψη σχολείου στο χωριό τους.
Μια εικόνα της περιόδου αυτής αναφορικά με τις δραστηριότητες των κατοίκων, τόσο του οικισμού Σταυρακίων όσο και των οικισμών της επαρχίας Μαλεβιζίου γενικότερα, μας δίνει ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης, παραστάτης πληρεξούσιος και γενικός φροντιστής της Δικαιοσύνης, το έτος 1818 στο έργο του «Χωρογραφία της Κρήτης», όπου αναφέρει πως η επαρχία Μαλεβιζίου «έχει 50 – 60 κώμας και εις τούτο κατοικούσιν ολίγοι Οθωμανοί. Εντεύθεν γίνεται η πλουσιωτέρα εξαγωγή σταφίδος, οίνου και ελαιών. Ο οίνος της κώμης του Αγίου Μύρωνος εστί περιβόητος».
