Η Κάτω Σύμη αποτελεί αναμφισβήτητα τον πιο γραφικό και πιο όμορφο ορεινό οικισμό του Δήμου Βιάννου και βρίσκεται 77 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά από το Ηράκλειο,12 χιλιόμετρα ανατολικά από την Ανω Βιάννο και 5 χιλιόμετρα πρίν το Καλάμι.
Περνώντας από το χωριό Πεύκος συναντάμε, λίγα μέτρα πιο κάτω, τη διακλάδωση που ανηφορίζει προς τη Σύμη. Στην 2 χιλιομέτρων ανηφορική διαδρομή συναντάμε αρχικά στα αριστερά μας πολλά μικρά πετρόχτιστα σπιτάκια χωρίς στέγη, τα οποία κατασκευάστηκαν από Ελβετούς τη δεκαετία του ’50, με σκοπό να ενώσουν τη Σύμη με τον Πεύκο, κάτι που τελικά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.
ο απέναντι βουνό είναι ο Κορνιαχτός. Από ‘κεί έγινε η πρώτη επίθεση από τους αντάρτες κατά των γερμανών.
Φτάνοντας στο χωριό βλέπουμε την κεντρική πλατεία και τον μεγάλο, χαρακτηριστικό πλάτανο που μας καλωσορίζει. Η πλατεία ονομάζεται Κάραβος και πήρε το όνομα αυτό από το μεγάλο αυλάκι με τρεχούμενο νερό πηγής που τη διασχίζει. Με το νερό αυτό, μέχρι τη δεκαετία του ’60, λειτουργούσε ο νερόμυλος και στη συνέχεια κατέληγε σε γειτονικά χωριά για το πότισμα των περιβολιών.
Κάτω Σύμη
Περίπου 1 χιλιόμετρο πριν φτάσουμε στο χωριό βλέπουμε στα δεξιά μας ένα βουναλάκι που ονομάζεται Μπουμπούλι. Εκεί βρίσκεται ο Αγιος Νεκτάριος, που είναι δωρεά του ταξιάρχου Δημήτρη Μανουσάκη, γι’ αυτό δίπλα στον ναό βρίσκεται και ο τάφος του.
Λίγα μέτρα πριν μπούμε στη Κάτω Σύμη περνάμε από την τοποθεσία Σκλαβορίνη, που βρίσκεται ο νερόμυλος του Γεωργίου Παπαδοπούλη. Στο σημείο αυτό έχει στηθεί ένα μνημείο, στη μνήμη των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης κατά των γερμανών, στη μάχη της Κάτω Σύμης, τον Σεπτέμβριο του 1943.
Στην άκρη της πλατείας είναι στημένη η προτομή της δασκάλας Στέλλας Μιχαλάκη � Παπαδημητροπούλου, η οποία υπηρέτησε το δημοτικό σχολείο του χωριού από το 1935 μέχρι το 1962. Η δασκάλα καταγόταν από το Μύρτο Ιεράπετρας και ο σύζυγος της, δικηγόρος στο επάγγελμα, από τον Πεύκο. Όλοι μιλούν για την αφοσίωση της στην μόρφωση των παιδιών του χωριού και την κοινωνική της προσφορά.
Πάνω στην πλατεία βρίσκεται η ταβέρνα «Ομαλός» του Γιώργου Ζερβουδάκη και λίγο πιο πέρα η ταβέρνα «Αφροδίτη» του Χαράλαμπου Συγγελάκη. Η Κάτω Σύμη είναι ξακουστή σε ολόκληρο το νομό για το καλό φαγητό και τα παραδοσιακά «αντικριστά» ψητά που φτιάχνονται σε ειδικά κατασκευασμένο φούρνο.
Κάθε βραδύ καταφτάνουν στο χωριό παρέες από άλλες πόλεις και χωριά του νομού για να γευτούν τους εξαιρετικούς μεζέδες, τα παραδοσιακά γλυκά με ντόπια υλικά και αγνό μέλι και φυσικά κρασί και ρακή. Συχνά στήνονται αυτοσχέδια γλέντια με ζωντανή μουσική και τραγούδια.
Παλιότερα γύρω από την πλατεία υπήρχαν 4 καφενεία: του Γεωργίου Μαθιουδάκη, του Κωστή Μαστραντωνάκη, του Μανόλη Μεταξάκη και του Γεωργίου Αγγελάκη. Ο Μανόλης Μεταξάκης είχε φέρει στο καφενείο του το πρώτο γραμμόφωνο του χωριού και το είχε συνδέσει με μεγάφωνα έτσι ώστε όλοι οι Συμιανοί να μπορούν να ακούν μουσική από τα σπίτια τους και να διασκεδάζουν με τα τραγούδια της εποχής.
Κάθε Αύγουστο γίνονταν στην κεντρική πλατεία μεγάλα πανηγύρια για τις γιορτές του Αφέντη Χριστού, της Παναγίας και του Αγίου Ιωάννη.
Η εκκλησία του Αφέντη Χριστού βρίσκεται στην κάτω πλευρά του χωριού.
Η Παναγία η Γαλατοκτισμένη και Νηστικοκτισμένη βρίσκεται στο απέναντι βουναλάκι, στο συνοικισμό Σκαπετού και έχει τη δική της μοναδική ιστορία. Κάποτε η γυναίκα του Δούκα του Χάντακα, μια φρόνιμη και καλόψυχη γυναίκα, αποφάσισε να πάει να εκπληρώσει τάμα που είχε κάνει στην Ιεράπετρα. Καθώς το ταξίδι ήταν μεγάλο αναγκάστηκε να διανυκτερεύσει σε διάφορα χωριά, όπου σε όλα η φιλοξενία ήταν υποδειγματική. Στην Κάτω Σύμη όμως, παρότι ο Συμιανός άρχοντας τη δέχτηκε με τιμές και χαρές, δεν μπόρεσε να αντισταθεί στη γοητεία της και το βράδυ επιχείρησε να την αποπλανήσει με τη βία. Η αρχόντισσα θύμωσε πολύ και όταν επέστρεψε στο Χάντακα είπε την ιστορία στον άνδρα της ο οποίος έξαλλος κάλεσε συμβούλιο και έθεσε το θέμα.
Εκεί προτάθηκαν διάφορες μέθοδοι τιμωρίας για τέτοιες άνομες πράξεις και τελικά αποφασίστηκε να τον δέσουν σε ένα δέντρο, να τον αλείψουν με μέλι και να αφήσουν τις σφίγγες να τον σκοτώσουν, όπως και έγινε. Η γυναίκα του Συμιανού άρχοντα αποφάσισε, για να αλαφρύνει την ψυχή του και να λάβει ευκολότερα συγχώρεση από το Θεό, να κτίσει μια εκκλησία για χάρη της Παναγίας αλλά αντί για νερό να χρησιμοποιήσει γάλα για να γίνει η λάσπη και οι εργάτες την ώρα της δουλειάς να μένουν νηστικοί καθόλη τη διάρκεια της κατασκευής της. Η γυναίκα αυτή έμενε δίπλα στον Αφέντη Χριστό, μέσα στα περιβόλια, όπου σώζεται ακόμα ένας τοίχος με κισσούς από το σπίτι της, γι’ αυτό και η περιοχή ονομάζεται «Αρχοντικά».
Στην Κάτω Σύμη, τη δεκαετία του ’60, ζούσαν γύρω στις 150 οικογένειες, ενώ σήμερα οι μόνιμοι κάτοικοι δεν ξεπερνούν τα 30 άτομα, οι μισοί από τους οποίους το χειμώνα μεταφέρονται στον συνοικισμό Λουτράκι, που βρίσκεται σε απόσταση περίπου 10 χιλιομέτρων κι έτσι το χωριό ερημώνει.
Φυσικά μνημεία και αξιοθέατα
Ολόκληρη η κοιλάδα της Κάτω Σύμης είναι κατάφυτη από καρυδιές, κερασιές, βερικοκιές, αχλαδιές και άλλα καρποφόρα δέντρα.
Λόγω του έντονα ορεινού της χαρακτήρα, η Σύμη έχει πολλά σπήλαια, με σπουδαιότερα τα Ζυμπραγά Σπηλιάρια, τον Κισσόσπηλιο, το σπήλαιο Λέρη, τον σπήλιο του Μπουμπούλη, τον σπήλιο Ριζά και τον σπήλιο Χάλαβρα.
Άλλο σημαντικό φυσικό μνημείο στην Κάτω Σύμη είναι το Φαράγγι της Καπνιστής, όπου, κατά την παράδοση, ζούσε ένας τεράστιος άνθρωπος, ο Σαραντάπηχος.
Οι σημαντικότεροι ναοί είναι της Παναγίας της Γαλατοκτισμένης και Νηστικοκτισμένης και του Αγίου Γεωργίου. Η πρώτη ονομάστηκε έτσι επειδή κατά την παράδοση ο ναός χτίστηκε από λάσπη και γάλα αντί για νερό με νηστικούς μάστορες σε όλη τη διάρκεια κατασκευής της. Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου βρίσκεται ένα χλμ. περίπου έξω από το χωριό, στον ακατοίκητο σήμερα οικισμό της Απάνω Σύμης, σε υψόμετρο 940 μ. και έχει τοιχογραφίες του Εμμανουήλ Φωκά από τα μέσα του 15ου αιώνα.
Τα πιο αξιόλογα σημεία του χωριού είναι η Πατέλα στην Πάνω Γειτονιά και η τοποθεσία στου Σκεπαστού στη Μέσα Γειτονιά , όπου υπάρχει πηγή νερού, η λεγόμενη Μέσα Φλέγα. Το κέντρο του χωριού είναι στον Κάραβο, όπου υπάρχει πλατεία με επιβλητικό πλάτανο. Εδώ είναι συγκεντρωμένα τα καφενεία και η περισσότερη ζωή του χωριού.
ο Δημοτικό διαμέρισμα Κάτω Σύμης έχει συνολικό πληθυσμό 305 κατοίκους. Εκτός από την έδρα, συμπεριλαμβάνει τον οικισμό Λουτράκι , που έχει 66 κατοίκους. Το 1971 είχε 45 κατοίκους και είναι χτισμένο σε υψόμετρο 350 μ. Βρίσκεται σε απόσταση 2 χλμ. από τη θάλασσα και αποτελεί επίνειο της Κάτω Σύμης.
Αρχαιολογική σημασία
Στην Κάτω Σύμη βρίσκονται οι σημαντικότερες αρχαιότητες της Βιάννου. Πρόκειται για το νεοανακτορικό (Μεσομινωικής ΙΙΙ β) Ιερό του Ερμή και της Αφροδίτης στη θέση Κρύα Βρύση. Το ιερό είναι ένα από τα σημαντικότερα της αρχαιότητας, καθώς και ο μοναδικός μέχρι σήμερα γνωστός χώρος λατρείας στην Κρήτη και στην Ελλάδα που λειτούργησε επί πολλούς αιώνες χωρίς διακοπή. Ιδρύθηκε περί το 2.000 π. Χ. Η θέση του Ιερού ταυτίζεται με το Ιερόν Όρος, κατά τον Πτολεμαίο, το οποίο βρίσκεται μεταξύ του αρχαίου Τσούτσουρα και της Ιεράπυτνας (σημερινής Ιεράπετρας). Η λατρεία στο χώρο αυτό άρχισε από τη Μεσομινωική Εποχή και συνεχίστηκε μέχρι τα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια. Ευρήματα από το ιερό της Σύμης βρίσκονται σήμερα. στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ηρακλείου.
Ιστορικά στοιχεία
Το χωριό αναφέρεται στην απογραφή του Καστροφύλακα ”Simi Catto” με το όνομα (Κ97) και με 146 κατ. το 1583. Την περίοδο της Τουρκοκρατίας κατοικούσαν ορισμένοι Τούρκοι. Το 1834 είχε 38 χριστιανικές και 10 τουρκικές οικογένειες, ενώ η Απάνω Σύμη κατοικούνταν από 96 χριστιανικές οικογένειες. Το 1881 η Κάτω Σύμη είχε 371 Χριστιανούς κατοίκους.
Κατά την Επανάσταση του 1866 2 νεαρές γυναίκες από την Κάτω Σύμη, η Μαρία Πανακάκη και η Εργίνα Τσαγκατοπούλα, ενώ τις καταδίωκαν Τούρκους στρατιώτες, γκρεμίστηκαν σαν νέες Σουλιώτισσες από τον γκρεμό Γκούπο, καθώς προτίμησαν να πεθάνουν παρά να ατιμαστούν.
Το 1943 γερμανικό εκστρατευτικό σώμα μετέβη στο χωριό για να τιμωρήσει τους κατοίκους, επειδή είχαν σκοτώσει 2 Γερμανούς στο φυλάκιο της Σύμης. Στην είσοδο της κοιλάδας ανταρτικό σώμα καλά οχυρωμένο προσέβαλε τους Γερμανούς, στις 12 Σεπτεμβρίου από τους οποίους σκότωσαν 84 και εκτελέστηκαν 12 . Άλλες πηγές κάνουν λόγο για 70 νεκρούς από γερμανικής πλευράς. Έπειτα από αυτό, οι Ναζί κατέστρεψαν όλα τα χωριά της Βιάννου από τον ποταμό Μύρτο μέχρι τον Αμιρά και τουφέκισαν όλους τους άρρενες κατοίκους.
Στην Κάτω Σύμη γεννήθηκε το 1790 ο Νίκος Συγγελάκης ή Χατζηαναγνώστης ή Συμιακός, χαΐνης πριν από την Επανάσταση του 1821. Ήταν ο τρόμος των γενιτσάρων της Βιάννου.
Πηγή: http://www.dviannos.gr
