facebook twitter youtube googleplus
on/off

Δ. ΑθηναίωνΕκδηλώσεις: Αφιέρωμα: Κάστρα στα ελληνικά νησιά

days of art in Greece

Αφιέρωμα: Κάστρα στα ελληνικά νησιά

thumbnail

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, με εξαίρεση κάποια εδάφη,  μοιράστηκε στους δυτικούς ηγεμόνες.  Τη μερίδα του λέοντος πήρε η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας αν και δεν έμειναν χωρίς μερίδιο Φράγκοι, Γενουάτες, Καταλανοί κ.ά.

Οι περισσότερες από αυτές τις κτήσεις πέρασαν ευκολότερα ή δυσκολότερα στους Οθωμανούς. Ωστόσο, υπήρξαν εκείνα τα εδάφη που οι Ευρωπαίοι ηγεμόνες και ειδικά οι Βενετοί κατάφεραν να διατηρήσουν για αρκετούς αιώνες μετά την οθωμανική εξάπλωση. Η αρχιτεκτονική, η μουσική, η λογοτεχνία, τα τοπωνύμια, η θρησκεία, τα επίθετα των κατοίκων και τόσα άλλα παραμένουν μάρτυρες  της δυτικής παρουσίας σε σημεία της ηπειρωτικής αλλά κυρίως τη νησιωτικής Ελλάδας.

Ακόμα και σήμερα εμβληματικά για το τοπίο πολλών νησιών είναι τα κάστρα που συνήθως δεσπόζουν στο ψηλότερο σημείο της πρωτεύουσας κάθε νησιού αντανακλώντας την ταραγμένη εποχή κατά την οποία δημιουργήθηκαν.

Τα κάστρα ήταν τα διοικητικά και στρατιωτικά κέντρα του τόπου ενώ συχνά περιέβαλαν και τις κατοικίες των αρχόντων. Σκοπός τους ήταν αφενός να αποτελέσουν ένα ισχυρό κέντρο άμυνας σε περίπτωση εξωτερικής εισβολής, αφετέρου να προστατέψουν τις ανώτερες τάξεις, που συνήθως προέρχονταν από τη μητρόπολη, από εξεγέρσεις των ντόπιων.  Συνήθως τα κάστρα χτίζονταν και συντηρούνταν από τις αγγαρείες, την προσωπική εργασία  που υποχρεώνονταν να προσφέρουν , συχνά κάτω από άθλιες συνθήκες, οι  κάτοικοι της υπαίθρου οι οποίοι μάλιστα δεν είχαν τη δυνατότητα προστασίας στα κάστρα σε περίπτωση απειλής.

Χτισμένα σε καίρια, υπερυψωμένα σημεία προσέφεραν την δυνατότητα εποπτείας της θάλασσας και την ευχέρεια να πλήξουν από ευνοϊκή θέση εχθρικά πλοία ή στρατούς που είχαν καταφέρει να υποβιβαστούν.  Πολεμίστρες, προμαχώνες, φυλάκια, αποθήκες, στρατώνες είναι τα στοιχεία που κάθε κάστρο διέθετε ώστε να εξασφαλίσει τη μεγαλύτερη δυνατή παραμονή στους υπερασπιστές σε περίπτωση πολιορκίας.

Στις περιπτώσεις που προϋπήρχαν βυζαντινά κάστρα, αυτά αξιοποιήθηκαν από τους νέους κυριάρχους. Στη διάρκεια της βενετικής κυρίως παρουσίας, η αρχιτεκτονική των κάστρων άλλαζε και γίνονταν διαρκώς προσαρμογές ώστε οι οχυρώσεις να ανταποκρίνονται στα νέα όπλα και στις νέες μεθόδους πολιορκίας που εμφανίζονταν.

Η απειλή δεν προερχόταν μόνο από τους εχθρικούς στρατούς, συνήθως τον οθωμανικό, αλλά συχνότερα από τους πειρατές και τους κουρσάρους που για αιώνες κυριαρχούσαν στην Ανατολική Μεσόγειο. Εκτός από τα εμπορικά πλοία στόχος των επιδρομών τους ήταν συχνά τα νησιά και οι παραλιακές πόλεις. Έτσι, εκτός από το κάστρο υπήρχαν μικρότερα φρούρια και πύργοι κατασκευασμένα για να επιτηρούν και να προστατεύουν στρατηγικά σημεία.

Σήμερα τα περισσότερα κάστρα είναι επισκέψιμα και αποτελούν αξιοθέατα των νησιών ενώ  άλλα, π.χ. Φολεγάνδρου, συνεχίζουν να κατοικούνται. Συχνά οι δήμοι φροντίζουν να αξιοποιήσουν την αισθητική και τον χώρο των κάστρων τους διοργανώνοντας συναυλίες, πραγματοποιώντας εκθέσεις, στεγάζοντας μουσεία και συλλογές ενώ συνήθως τα φωταγωγούν ως στοιχείο ανάδειξης της τοπικής πολιτιστικής κληρονομίας.

Η Κρήτη ήταν για αιώνες η σπουδαιότερη ίσως μεσογειακή κτήση της Βενετίας. Τα κάστρα και τα Φρούρια που υπάρχουν σε κάθε περιοχή του νησιού το αποδεικνύουν. Το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο βέβαια ήταν ο Χάνδακας που καταλήφθηκε από τους Τούρκους το 1669 μετά από πολυετή πολιορκία.  Οι βομβαρδισμοί στη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης και η μεταπολεμική δόμηση του Ηρακλείου οδήγησαν στην καταστροφή μεγάλου μέρους του κάστρου. Παρόλα αυτά ακόμα και αρκετά πρόσφατα οι Κρητικού αποκαλούσαν την πόλη του Ηρακλείου σαν «Μεγάλο Κάστρο». Στα Χανιά,  μέρος του ενετικού κάστρου, έχει διατηρηθεί σε άριστη κατάσταση και διασώζει στοιχεία της πλούσιας ιστορίας της πόλης ενώ φυσικά αξιοποιείται και από τον Δήμο Χανίων. Στα κάστρα της Κρήτης δε θα πρέπει να ξεχνάμε την Σπιναλόγκα με την δραματική ιστορία της και το Φραγκοκάστελο όπου εμφανίζονται στα τέλη Μαΐου οι Δροσουλίτες.

Το πιο εντυπωσιακό κάστρο της Ελλάδας είναι αναμφίβολά η Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου. Κατασκευασμένο από τους Ιωαννίτες Ιππότες  που κατέφυγαν στο νησί στις αρχές του 14ου αιώνα όταν εγκατέλειψαν τους Αγίους Τόπους. Στα χρόνια της παραμονής τους η πόλη πήρε περίπου τη μορφή που έχει σήμερα. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους χρησιμοποίησαν  τη Ρόδο ως βάση για τις επιχειρήσεις τους εναντίον των Τούρκων. Επανειλημμένως η πόλη της Ρόδου έγινε στόχος ανεπιτυχών επιθέσεων. Το 1522 παρέδωσαν την πόλη στους Οθωμανούς και εγκαταστάθηκαν στη Μάλτα. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας στην τειχισμένη πόλη κατοικούσαν αποκλειστικά μουσουλμάνοι. Το 1912 η Ρόδος καταλήφθηκε από τους Ιταλούς και παρέμεινε υπό ιταλική κατοχή ως το 1943. Το φασιστικό καθεστώς σκόπευε να μετατρέψει το νησί σε τουριστικό θέρετρο και έτσι έγιναν κατασκευές νέων κτιρίων και η ανοικοδόμηση του Παλατιού. Επίσημα η Ρόδος ενσωματώθηκε στην Ελλάδα το 1948. Η μεσαιωνική πόλη αποτελεί ασφαλώς έναν δημοφιλέστατο τουριστικό προορισμό. Και δε χρειάζεται παρά λίγη φαντασία για να δει ο επισκέπτης τους πάνοπλους ιππότες να υπερασπίζονται τα τείχη.

 

Ιδιαίτερη είναι η ιστορία του κάστρου της Πάτμου. Ήδη τον 11ο αιώνα ιδρύθηκε στο νησί μοναστήρι προς τιμήν του Αγίου Ιωάννη που έγραψε στο νησί την Αποκάλυψη. Το μοναστήρι γρήγορα απέκτησε φήμη και έγινε σημαντικό μοναστικό κέντρο. Όμως έγινε και στόχος τούρκων περατών που έκαναν συχνά επιδρομές. Προκειμένου να προστατευθεί το μοναστήρι πήρε σταδιακά η μορφή κάστρου και μάλιστα με ισχυρή οχύρωση. Κατά τον μεσαίωνα ο περίβολος του μοναστηριού χρησιμοποιήθηκε σαν φρούριο του νησιού. Η Πάτμος αποτελεί και σήμερα παγκοσμίως ένα από τα σημαντικότερα κέντρα θρησκευτικού τουρισμού και στο μοναστήρι φυλάσσονται σπάνιοι βυζαντινοί θησαυροί.

Μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, η πόλη της Κέρκυρας είναι χτισμένη ανάμεσα σε δύο φρούρια του 160ου αιώνα. Το Παλαιό Φρούριο που προϋπήρχε ενισχύθηκε με προμαχώνες και μεγαλύτερη τάφρο ενώ στα τέλη του αιώνα δημιουργήθηκε και το Νέο Φρούριο. Αφορμή για το πρόγραμμα ενίσχυσης της άμυνας της πόλης στάθηκαν δύο επιδρομές που έγιναν στην Κέρκυρα, το 1538 και το 1571 που κατέστρεψαν σχεδόν ολοσχερώς το νησί. Χαρακτηριστικό είναι ότι στην πρώτη επιδρομή του 1538 ο Μπαραμπαρόσσα έφυγε από την Κέρκυρα με 20000 αιχμαλώτους.

Ένα από τα καλυτερα διατηρημένα κάστρα στην Ελλάδα είναι το κάστρο της Ακροκορίνθου. Πρόκειται για έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, που προσφέρει στον επισκέπτη επαφή με έναν τόπο που περιβάλλεται από εξαιρετικά μνημεία αλλά και δυνατότητα απόλαυσης της φύσης.

Άλλοτε σύμβολα καταπίεσης, άλλοτε χώροι ασφάλειας, τα κάστρα πάντα έπαιζαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου που βρίσκονταν. Σήμερα, τοπόσημα πια των νησιών συνεχίζουν να αποτελούν χαρακτηριστικό γνώρισμα της  ταυτότητας και της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής που βρίσκονται αλλά και όλης της Ελλάδας.

Γράψτε το σχόλιό σας.